Di tích Đình Lương Xá toạ lạc trên một mảnh đất cao ráo tại trung tâm thôn Lương Xá Nam, xã Phú Thái, thành phố Hải Phòng.
DI TÍCH ĐÌNH LƯƠNG XÁ, XÃ KIM LIÊN, HUYỆN KIM THÀNH, TỈNH HẢI DƯƠNG (Cũ)
NAY LÀ ĐÌNH LƯƠNG XÁ, XÃ PHÚ THÁI, THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG.
Đình Lương Xá toạ lạc trên một mảnh đất cao ráo tại trung tâm thôn Lương Xá Nam, xã Phú Thái, thành phố Hải Phòng. Đi từ ga Phú Thái theo quốc lộ 5A hướng Hà Nội – Hải Phòng khoảng 3 km đến cổng làng Lương Xá Nam, qua cổng làng khoảng 100m, rẽ phải khoảng 50m là khuôn viên đình làng.
Ngày 19/01/2001, Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ký Quyết định số 04/2001/QĐ-BVHTT công nhận di tích đình Lương Xá là di tích kiến trúc – nghệ thuật cấp quốc gia.
Đình Lương Xá tôn thờ ông Đào Nhã, người có công giúp nhà Trần đánh giặc Nguyên Mông ở thế kỷ XIII; 5 vị thiên thần (theo tín ngưỡng dân gian) đã có công phù giúp ông Đào Nhã đánh giặc và bà Trần Thị Hường, người hưởng ứng phong trào Cần Vương đánh Pháp vào thế kỷ XIX.
Trước đây, đình Lương Xá nằm ở đầu thôn, tường đắp đất, mái lợp rạ, quy mô nhỏ và không rõ năm khởi dựng. Năm Thành Thái nguyên niên (1889), bằng sự đóng góp của Nhân dân địa phương, đình Lương Xá đã được xây dựng ở đống Rù (địa danh ở phía Bắc làng, cách đình hiện nay 0l km). Thành hoàng được chuyển từ đình đất cũ đến đến thờ cúng ở đình mới xây dựng. Tháng 3 năm 1930, đình được tu sửa khang trang và chuyển về vị trí hiện nay do vị trí đình ở đống Rù không được hướng, gần đường giao thông, lại xa quần thể miếu, nghè.
![]()
Tổng diện tích của đình là 3.016 m2, trong đó 480 m2 là diện tích xây dựng công trình, phần còn lại là diện tích sân, vườn, ao,… Đình quay mặt về hướng Tây Nam, kiến trúc kiểu chữ Đinh (J) gồm 7 gian Đại bái, 3 gian Hậu cung và 3 gian Giải vũ.
Toà Đại bái kết cấu gồm 6 vì kèo chính theo kiểu con chống giá chiêng và bít đốc. Mỗi vì kèo bao gồm 2 cột cái, hai cột quân và liên kết với nhau bởi bảy tiền, bẩy hậu, xà nách, các con thuận, đấu, đầu dư, câu đầu, trụ con vành tạo thành hệ thống giằng ngang chắc chắn. Nối liền giữa 6 vì kèo là hệ thống hoành, xà quân, xà thượng, tàu, lá mái, lợi tàu,… tạo thành hệ thống giằng dọc cho toàn bộ toà nhà. Điều đặc biệt tại 02 vì kèo gian trung tâm có những bức chạm khắc hết sức sinh động và đẹp mắt. Các chân cột đều kê tảng đá cổ bồng chắc chắn và nghệ thuật. Toàn bộ phần mộc bằng gỗ lim khá tốt. Phần nề ngoã của toà Đại bái khá tốt, toàn bộ phần móng được xây bằng đá ghép, hai đầu hổi tạo dáng quai chảo có nhiều đường chỉ kép mềm mại. Chính giữa hai đầu hồi có hai phù điêu hình chim phượng đang bay. Mái lợp ngói vảy cá truyền thống, hệ thống bờ nóc bờ cánh mềm mại chắc chắn và không dột nát.
Toà Hậu cung gồm 3 gian, nối liền với toà Đại bái là hai máng xối và hệ thống hoành, nóc, xà. Hậu cung đình là nơi thờ cúng thiêng liêng nhất của di tích. Với lối kiến trúc kiểu con chống giá chiêng truyền thống, Hậu cung đình gồm 3 vì kèo liên kết với nhau khá chặt chẽ, hài hoà. Mỗi vì kèo cột quân (đường kính 27cm), xà nách, cột cái (đường kính 30cm), câu đầu, trụ, các con thuận, con vành đấu, được chế tạo khá công phu. Tại vì kèo đầu, các chi tiết đều có những bức chạm hết sức tinh tế, đạt trình độ nghệ thuật, như chạm lá lật trên câu đầu, chạm rồng trên xà nách, các đấu đều chạm hoa sen cách điệu, các con thuận cũng chạm khắc hoa lá. Vì kèo thứ hai lại có kết cấu hơi khác với vì kèo đầu, đây là một vì kèo đồng thời lại là mặt tiền của cung cấm, vì vậy ngoài cột cái, cột quân, xà nách, câu đầu thì phần trên câu đầu không có kiến trúc kiểu con chống giá chiêng mà thay vào đó là bức chạm ghép liền, đây là một bức chạm lưỡng long chầu nguyệt khá công phu. Phía dưới câu đầu là 4 cánh cửa cấm, tại hai cánh cửa chính cũng được chạm khắc 1 đôi rồng khá nghệ thuật. Đặc biệt các chi tiết của hai vì kèo này được sơn son thiếp vàng rực rỡ. Vì kèo thứ ba trong cung cấm đơn giản, với lối kiến trúc con chống đấu sen, kỹ thuật chủ yếu là bào trơn, đóng bén. Nối liền các vì kèo là hệ thống hoành, xà còn khá chắc chắn và hợp lý. Chất liệu mộc của toà Hậu cung là gỗ tứ thiết truyền thống. Phần nề ngoã cũng được thể hiện sinh động và bền vũng, đặc biệt toàn bộ phần móng và 2/3 tường hậu cũng được ghép bằng đá xanh, đầu hồi Hậu cung được kiến tạo theo lối quai chảo với nhiều đường chỉ mểm mai. Mái lợp ngói vảy cá trên bờ nóc có cải hoa chanh.
Ba gian Giải vũ phía đông là công trình phụ cận của đình có kiến trúc đơn giản; phần mộc có kiến trúc kiểu kèo cầu quá giang, gác tường, chất liệu bằng gỗ lim. Phần nề ngoã chủ yếu được trang trí ở mặt tiền. Mặt tiền được xây dựng cầu kỳ bởi các cột, chỉ, các hoa văn hoa thị và hoa văn chữ thọ. Tường hồi xây dựng theo kiểu bít đốc. Giải vũ đình lúc đầu phục vụ cho những ngày lễ hội, nhưng sau này chủ yếu dùng làm kho và lớp học cho con em địa phương.
Trải qua chiến tranh và thiên nhiên tàn phá, nhiều đồ tế tự tại đình đã bị mất mát hoặc hư hỏng, nhất là hệ thống bia ký, câu đối, đại tự,… Tuy vậy, hiện nay di tích vẫn còn lưu giữ được một số cổ vật có giá trị như 01 mâm triện, 01 long bành, 04 ngai thờ, 01 bộ đòn bát cống, 01 hòm sắc sơn son thếp vàng niên đại thời Nguyễn; 03 đại tự thời Nguyễn, 01 quyển thần phả, 04 sắc phong và 02 bia đá,…
Đình Lương Xá có 2 kỳ lễ hội vào ngày 8 tháng Giêng và ngày 8 tháng 3 âm lịch hằng năm. Lễ hội ngày 8 tháng 3 là ngày lễ hội lớn nhất trong năm (được gọi là ngày vào đám); thời gian kéo dài từ 7 đến 8 ngày. Bắt đầu từ ngày mồng 6 tháng 3 các chức sắc trong làng đã mở cửa đình, dọn dẹp, lau chùi dụng cụ rước thần, chồng kiệu... Đồng thời có mở yến tế xin phép Thành hoàng mở hội. Ngày mồng 7 tháng 3 1à ngày rước thần, theo phong tuc, các chức sắc tổ chức rước kiệu từ đình ra nghè (nghè cách đình 50 mét về phía đông, đã bị giặc Pháp phá trong kháng chiến), rước thần và bát hương về đình làm lễ. Cuộc rước kéo dài trong thời gian 1 ngày (vì đi đường vòng) từ sáng dến 1 giờ chiểu mới tới nghè, sau đó tế lễ và rước về đình thì trời vừa tối. Ngày mồng 8 tháng 3 1à ngày trọng hội, tại đây tổ chức mổ lợn mang ra đình tế. Bên cạnh đó, từ ngày mồng 8 đến ngày l5 tháng 3 tại di tích diễn ra nhiều trò chơi dân gian như: Chọi gà, đáo đĩa, tổ tôm điếm, bịt mắt bắt dê, đi cầu thùm… Buổi tối diễn ra các tiết mục văn nghệ, chèo hát,...